HISTORIA WSI NOWOSIELCE KOZICKIE


• Wieś ma prawie 600 lat.
• Etnicznie i wyznaniowo mieszana: polsko-rusińska oraz żydowska.
• Funkcjonuje pod dwoma nazwami: Seńkowa i Nowosielce Kozickie.
• Osadnictwo pasterskie – wołoskie: Rusini. Wpływ innych grup etnicznych i nacji.
• We wsi widoczny jest do dziś dawny układ osadniczy tzw. łany z wyraźnie widocznym pańskim łanem (dworskim) w centrum.

Bieg historii – wybrane zdarzenia

XV WIEK:

1417 – dwaj bracia z Sandomierza: Chodko i Steczko dostają tę ziemię od króla Władysława Jagiełły za zasługi rycerskie.
1426 – wieś przeniesiona na prawo niemieckie (źródło: „Katalog Zabytków Sztuki Województwa Krośnieńskiego”, pod red. Ewy Śnieżyńskiej-Stolotowej i Franciszka Stolota, Warszawa 1982, s.71).
1442 – powstaje we wsi kościół rzymsko-katolicki (źródło: „Katalog Zabytków Sztuki Województwa Krośnieńskiego”, pod red. Ewy Śnieżyńskiej-Stolotowej i Franciszka Stolota, Warszawa 1982, s.71).
XVI WIEK:
1534 – część wsi wykupuje Piotr Kmita (wojewoda krakowski) od Nowosieleckich: Onaczka, Maczka, Brzyczka, Daniłła i Miśka Nowosiedleckich (źródło: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, Warszawa 1888).
XVI wiek – Seńkowa Wola w dobrach rybotyckich, należy do Kormanickich do drugiej połowy XVII wieku (źródło: www.exploreprzemyskie.com).
XVIII WIEK:

1740 – powstaje cerkiew p.w. Ucieczki Matki Bożej do Egiptu (źródło: odrys z odrysu mapy katastralnej z 1852 roku).
1743 – Jerzy i Cecylia Nowosielccy fundują kościół p.w. Św. Jerzego (źródło: Akt Fundacyjny nad wejściem do zakrystii w kościele w Nowosielcach).
1743 – utworzenie parafii Nowosielce Kozickie (źródło: Akt Fundacyjny nad wejściem do zakrystii w kościele w Nowosielcach).
5 sierpnia 1745 – poświęcenie nowego kościoła i parafii przez biskupa Hieronima Sierakowskiego (źródło: Akt Fundacyjny nad zakrystią w kościele w Nowosielcach).
1772 – Nowosielce pod zaborem austriackim – Galicja, cyrkuł sanocki (źródło: http://graziowa.bloog.pl).
1787 – w inwentarzu parafii z tego roku wymieniane są wota zagrabione przez Austriaków do kasy cyrkularnej w Sanoku. Zabrano 23 wota, w tym ze srebra: korona na głowie Matki Bożej i Pana Jezusa, serca, ręka, podwójne serce, dwie złote obrączki i inne (źródło: Inwentarz parafii z 1787, str.14).
XIX WIEK:

XIX wiek – w pierwszej połowie wieku wieś wykupują Nowosieleccy (źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t.VII, Warszawa 1888).
1780-1815 – Nowosielce: posiadłość należy do Fredrów i Nowosieleckich. (źródło: Inwentarz parafialny 1815 rok, Archiwum Archidiecezjalne Przemyśl, dokumenty AAPrz Sygnatura 1353).
1830/31 – powstanie listopadowe, szeroki udział Galicjan w powstaniu (źródło: Zbigniew Fras, „Galicja”, Wrocław 2000).
1837 – Leon i Ludwika Nowosieleccy przekazują parafii kielich (źródło: napis i data wygrawerowana na kielichu).
1846 – rabacja w Galicji, chłopi napadają na okoliczne dwory – również w Nowosielcach. Tu zamordowano dzierżawcę Juliana Korna (źródło: http://graziowa.bloog.pl).
1848 – zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów.
1888-1901 – budowa nowej plebani i ochronki prowadzonej przez Siostry Służebniczki NMP z Dębicy z inicjatywy ks. Wincentego Jaronia (źródło: schematyzm 1901 rok). 1890 – zburzenie cerkwi we wsi (źródło: „Katalog Zabytków Sztuki Województwa Krośnieńskiego”, pod red. Ewy Śnieżyńskiej-Stolotowej i Franciszka Stolota, Warszawa 1982, s.73)
XX WIEK:

1 stycznia 1907 –utworzenie we wsi Związku Katolicko-Społecznego (źródło: Sprawozdanie z założenia Związku Katolicko-Społecznego w parafiach diecezji przemyskiej za rok 1906).
Związek zorganizował Czytelnię Towarzystwa Oświaty Ludowej w Nowosielcach, Kółko Rolnicze (sprowadzało żywność i nasiona dla rolników), zbierał również fundusze na sztandar Korony Królowej Polski, na budowę szkoły w Nowosielcach czy na remont kościoła parafialnego w Nowosielcach. Pomagał w organizacji 8-dniowej Misji w 1909 roku pod kierownictwem OO. Redemptorystów z Mościsk. W 1914 roku Związek liczył 110 członków (źródło: Kronika Diecezji Przemyskiej, Sprawozdanie z pracy katolicko-społecznej 1911-1914).
1910 – właścicielami majątku zostali Żydzi Joachim i Anna Chajesowie (źródło: dokumenty AAPrz Sygnatura 1353).
1912 – Chajesowie podzielili majątek na 2 części i połowę sprzedali majorowi wojsk austriackich Józefowi Błyskalowi (źródło: dokumenty AAPrz Sygnatura 1353).
„Kryzysy międzynarodowe przed 1914 r. wskazywały na rosnące niebezpieczeństwo konfliktu zbrojnego. W społeczeństwie polskim pojawiły się tzw. orientacje czy to na Austrię jako państwo, w którym warunki życia politycznego były dla Polaków najkorzystniejsze, czy na Rosję: w obu wypadkach chodziło zresztą bardziej o to, przeciw komu się zwracano: przeciw Rosji w wypadku orientacji proaustriackiej, czy przeciw Niemcom” (źródło: Zbigniew Fras, „Galicja”, Wrocław 2000, str. 270).
1914 – początek I wojny światowej. Mobilizacja do armii austrowęgierskiej. Walki w obronie Przemyśla przed Moskalami. Galicja była w tym czasie pod zaborem austriackim i mieszkańcy byli cesarskimi poddanymi. Wielu nosiło mundury austriackie i walczyło jako poddani Najjaśniejszego Cesarza Franciszka Józefa.
1914 – rzeź grupy mężczyzn, rolników, greko-katolików z Nowosielec przez Austriaków podejrzanych o popieranie Rosjan (tzw. Moskofilów) (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców Nowosielec, przekaz ustny).
W Galicji przeważała orientacja antyrosyjska, a wyrazem tego stało się m.in. tworzenie organizacji paramilitarnych, w tym najbardziej znanego Strzelca pod wodzą Józefa Piłsudskiego, drużyn strzeleckich czy bartoszowych (źródło: Zbigniew Fras, „Galicja”, Wrocław 2000, str. 270).
1914-1917 – budowa nowej szkoły w Nowosielcach z inicjatywy ks. Józefa Dziedzica (źródło: Ks. Stefan Monidłowski, Wspomnienie pośmiertne po ks. Dziedzicu).
1917 – ks. Józef Dziedzic sprowadza do Nowosielec Kozickich zakonnice ze Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP ze Starej Wsi.
1914 – budowa nowej cerkwi p.w. Soboru Najczystszej Bogarodzicy (źródło: schematyzm greko-katolickiego duchowieństwa diecezji przemyskiej, samborskiej i sanockiej, 1932).
1917 – Stanisław Biliński nabył folwark Nowosielce Kozickie od J. Błyskala (źródło: dokumenty AAPrz Sygnatura 1353).
1918 – Nowosielce w wolnej Polsce, koniec zaboru austriackiego.
1919 – w listopadzie Witold Kostórkiewicz (notariusz) wraz z żoną Stefanią z Zaczyńskich kupuje Chwaniów od Joachima Chajesa (źródło: dokumenty AAPrz Sygnatura 1353).
1921 – wieś Nowosielce liczyła 67 domów i 378 mieszkańców: 197 grekokatolików, 169 osób wyznania rzymsko-katolickiego i 12 wyznania mojżeszowego (źródło: Stanisław Kryciński, „Przemyśl i Pogórze Przemyskie. Przewodnik”, 1997).
10 marca 1930 – zatwierdzenie nowego planu i projektu kościoła (źródło: dokumenty parafialne).
1938 – w całej parafii Nowosielce Kozickie mieszka 1423 łacinników i 3925 grekokatolików (źródło: schematyzm diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego z 1938 roku).
Do 1938 roku parafia Nowosielce Kozickie obejmowała jeszcze Ropienkę, Roztokę, Trzcianiec, Grąziową, Jureczkową, Kwaszeninę, Wojtkową i Wojtkówkę.
1939 – dwór należy do Wittlina. Jego zarządcą jest Monat, a ekonomem Dawid Lipko (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców).
11 września 1939 – wejście do wsi Niemców; 17 września – wejście do wsi Rosjan i okupacja sowiecka (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców i siostry Janiny Kachniarz).
Nowosielce zostają przypisane do terenów Zachodniej Ukrainy. Mieszkańcy otrzymują obywatelstwo sowieckie. Granica między ZSRR a Niemcami ustalona zostaje na Sanie (źródło: http://graziowa.bloog.pl).
Od 1940 do 1947 roku trwają przymusowe wysiedlenia mieszkańców, obejmujące wysiedlenia w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku oraz dobrowolne wyjazdy rodzin z Nowosielec (źródło: wspomnienie Tadeusza Markowicza).
1939/40 – dwór w Nowosielcach opuszczają właściciele – rodzina Wittlinów (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców, m.in. Romana Kruka).
1940 – zesłanie na Syberię – rodzina Willnerów: Jan i Maria (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców i siostry Janiny Kachniarz oraz Tadeusza Markowicza).
1940 – śmierć siostry służebniczki Agnieszki Wawrzyny Więcek i pogrzeb w Nowosielcach (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców i siostry Janiny Kachniarz).
1940/41 – nabór roczników 1917 i 1919 do Armii Czerwonej (źródło: http://graziowa.bloog.pl).
22 czerwca 1941 – Nowosielce pod okupacją niemiecką jako część Generalnego Gubernatorstwa, Dystrykt Kraków (źródło: http://graziowa.bloog.pl).
1941-43 – wieś opuszczają rodziny żydowskie: Nusyn, Gierszon, Jermak Berko i Bojra (źródło: wspomnienie Tadeusza Markowicza).
1942 – podrzucenie broni ks. Ryczanowi na plebanię (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców i siostry Janiny Kachniarz).
1944 – mieszkańcy wyznania greko-katolickiego z okolic Nowosielec są „dobrowolnie” wysiedlani na Ukrainę (źródło: http://graziowa.bloog.pl).
1945 – od 3 września mieszkańcy wyznania greko-katolickiego z okolic Nowosielec są wysiedlani przymusowo przez Wojsko Polskie (źródło: http://graziowa.bloog.pl).
29 września 1945 – napad na posterunek MO w Wojtkowej przez bandę UPA. Zginęli mieszkańcy okolicznych wiosek: Wilczyk Stanisław – komendant posterunku, Kalinowski Jan, Perłakowski Józef (Jureczkowa), Kuźmiński Stanisław (Wojtkowa). Grób zamordowanych milicjantów znajduje się na cmentarzu w Nowosielcach (i wymaga opieki!) (źródło: wspomnienie Tadeusz Markowicza).
1946-47 – mieszkańcy Nowosielec wysiedlani do ZSRR: 2 osoby z rodziny Jana i Karoliny Śliwiak, rodzina Jana i Marii Kopczyk, Mikołaj Fecak z rodziną oraz z rodzin: Kazimierza i Anastazji Bulwan, Stefana i Stefanii Rużyła (od Waśków), Matwieja i Pelagii Sroka, Michała i Marii Staraniec (wspomnienie Tadeusza Markowicza).
1946-47 – dobrowolny wyjazd z Nowosielec rodzin – do Żarowa: Anastazja i Grzegorz Buchowski, Aniela i Mikołaj Kruk; do Ropienki: Józef i Stefania Rużyła; do Wańkowej: Zofia i Ludwik Krupiński, Tekla Śliwiak, Karolina i Jan Krzączkowski.
Maj 1946 – Siostry Służebniczki opuszczają wioskę (źródło: wspomnienia siostry Janiny Kachniarz).
1947 – Defilada band UPA przez wieś i ostatnia greckokatolicka msza w cerkwi nowosieleckiej (źródło: wspomnienie Tadeusza Łazuki).
1947 – wszyscy mieszkańcy Nowosielec Kozickich zostają tymczasowo wysiedleni z wioski do Trzciańca, a stamtąd do innych miejscowości np. do Ropienki, Olszanicy. (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców).
Informacja z publikacji „Przemyśl i Pogórze Przemyskie. Przewodnik” autorstwa Stanisława Krycińskiego, jakoby podczas akcji „Wisła” w maju 1947 roku z Nowosielec wysiedlono 360 osób na tzw. Ziemie Odzyskane nie pokrywa się ze wspomnieniami mieszkańców Nowosielec – świadków tamtych wydarzeń.
1948-1949 – elektryfikacja wsi – Nowosielce jako „wzorowa wioska” (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców).
Lata 60. XX wieku – ostatnie chwile budynków dworskich i wielu starych, tradycyjnych domów w Nowosielach (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców).
1971 – we wsi przeprowadzono komasację, czyli scalanie gruntów (źródło: Inwentarz Parafii 1971).
1978 – przeniesienie cerkwi z Nowosielec do Jureczkowej (źródło: zapisane wspomnienia mieszkańców oraz Andrzej Potocki „Niżej Połonin. O ludziach, parafiach i duszpasterzach szkice socjologiczne”, Warszawa 1990, a także „Bieszczady w Polsce Ludowej 1944-1989” pod red. J. Izdebskiego, Rzeszów 2009).

Opracowała Monika Mazurczak-Kaczmaryk
„Nowosielce Kozickie – Seńkowa. Ocalone Wspomnienia” 2012